Wanneer één van de belangrijkste techpioniers waarschuwt voor de potentiële gevaren van artificiële intelligentie, is het tijd om te luisteren. In zijn recent gepubliceerde essay ‘The turbulent AI era is here. The choices we make now are critical’ windt voormalig Microsoft-topman Bill Gates er geen doekjes om: de wereld bereidt zich onvoldoende voor op de sociale en economische schok die kunstmatige AI teweegbrengt.

Impact van AI wordt onderschat

Volgens Gates onderschatten veel mensen de impact van AI. Veel waarnemers denken dat de AI-revolutie net zoals eerdere industriële omwentelingen zal verlopen, waarbij jobs die verdwijnen op termijn zullen worden vervangen door andere jobs. Volgens Gates gaat die vergelijking niet op. Waarom niet? 

• Vervanging van denkvermogen: Waar oude technologieën fysieke of routinematige arbeid overnamen, vervangt AI voor het eerst het menselijke denk- en redeneervermogen
• Extreme snelheid: Waar eerdere transities generaties in beslag namen, dringt AI binnen enkele jaren door in vrijwel alle sectoren. Het draait immers op de apparaten en netwerken die we vandaag al gebruiken.
• Druk op kantoor én fabrieksvloer: AI treft niet alleen kantoorjobs en administratieve banen (klantendienst, softwareontwikkeling, communicatie, …), maar via de snelle evolutie van robots ook fysieke arbeid in de industrie, logistiek en bouw.

Drie grote risico's voor de samenleving

In zij essay schetst Bill Gates drie acute gevaren.

• Jobverlies en dalende inkomsten: Door AI krijgen bedrijven grote financiële prikkels om menselijke werknemers te vervangen door goedkopere algoritmes en robots. Zonder ingrijpen leidt dit tot een vicieuze cirkel van concurrentiedruk, dalende werkgelegenheid en maatschappelijke ontwrichting.
• Misbruik en cybercriminaliteit: Dezelfde AI-modellen die nuttig werk verrichten, maken het voor malafide figuren ook veel eenvoudiger om cyberaanvallen uit te voeren, desinformatie te verspreiden of essentiële infrastructuur (water, elektriciteit, …) te ontwrichten.
• Schade aan menselijke relaties en kritisch denken: De opkomst van AI-companions en geautomatiseerde communicatie dreigt menselijke interactie uit te hollen en de ontwikkeling van jongeren te schaden.

Wat moet er gebeuren?

Volgens Gates is het een illusie dat commerciële techbedrijven in staat zijn (of bereid zijn) om de maatschappelijke impact van AI in goede banen te leiden. Hij stelt drie concrete richtlijnen voor:

• Het label 'Gereserveerd voor mensen' (Human Reserved): Overheden moeten bepaalde functies en sectoren wettelijk voorbehouden voor menselijke arbeid. Net zoals we natuurgebieden beschermen tegen bebouwing, moeten we menselijk werk in onder meer de zorg, het onderwijs en specifieke maatschappelijke rollen beschermen om de menselijke waardigheid en sociale cohesie te bewaken.
• Hervorming van de fiscaliteit (Robot- en AI-belasting): Het huidige belastingstelsel bevoordeelt automatisering. Wie een werknemer aanwerft, betaalt sociale bijdragen en belastingen, terwijl investeringen in software en robots fiscaal aftrekbaar zijn. Gates pleit voor een heffing op AI-gebruik en robots. Dat remt het blindelings vervangen van werknemers af en levert de overheid geld op te investeren in opleiding, herscholing en sociale bescherming. 
• Nieuwe internationale toezichthouders: Er zijn dringend nationale en internationale kaders nodig (vergelijkbaar met de luchtvaartveiligheid of de controle op kernenergie) om te bepalen waar en hoe AI mag worden ingezet.

Onze visie voor een rechtvaardige AI-transitie

Dat iemand zoals Bill Gates – een boegbeeld van de techindustrie en één van de rijkste mensen ter wereld – tot deze conclusies komt, onderstreept de ernst van de situatie. Als ABVV vragen wij al langer dat technologische vooruitgang altijd ten dienste moet staan van de werknemers en de samenleving – en niet omgekeerd.

De punten die Bill Gates aanhaalt, vinden we ook terug in onze eigen visie:

1. Overheidssturing en transparantie: Overheden mogen de regie niet overlaten aan werkgevers of techgiganten. AI-systemen op de werkvloer moeten onderworpen worden aan regels en transparantie.
2. Bescherming van werk en werkbare jobs: Technologie moet dienen om zwaar, gevaarlijk of eentonig werk te verlichten (ondersteuning), niet om werknemers aan de deur te zetten (vervanging). De productiviteitswinsten die AI oplevert, moeten bovendien terugvloeien naar de werknemers (bv. via hogere lonen of – waarom niet – via arbeidsduurvermindering zonder loonverlies). 
3. Belast kapitaal en automatisering, niet enkel arbeid: Een heffing op robots en AI-systemen is essentieel om onze sociale zekerheid (pensioenen, zorg, werkloosheid) overeind te houden wanneer de inkomsten uit arbeid onder druk komen te staan. Werknemers mogen niet de rekening betalen van de digitalisering.
4. Inspraak op de werkvloer: De invoering van AI en nieuwe technologieën in het bedrijf moet altijd overlegd worden met de vakbonden (OR, CPBW). Werknemers moeten zeggenschap hebben over de instrumenten waarmee ze dagelijks werken.

Kortom: als vakbond zijn wij vóór technologische vooruitgang. De discussie gaat vooral over de vraag wie de vruchten plukt van die vooruitgang. Zorgen we ervoor dat innovatie ten goede komt aan een kleine groep superrijken en techbedrijven? Of zetten we technologie in om van de wereld een betere plek te maken voor iedereen?